हा केवळ दगड-विटांचा आणि डांबराचा रस्ता नाही, तर हा महाराष्ट्राच्या विखुरलेल्या शक्तीला एकात्मतेच्या धाग्यात गुंफणारा, भक्तीला विकासाची जोड देणारा महामार्ग आहे. नागपूरच्या संत्र्यांच्या प्रदेशापासून गोव्याच्या निळ्याशार सागरकिनाऱ्यापर्यंत, विदर्भाच्या पांढऱ्या सोन्यापासून पश्चिम महाराष्ट्राच्या हिरव्यागार ऊसाच्या पट्ट्यापर्यंत, हा महामार्ग केवळ अंतर कमी करणार नाही, तर तो मने जोडणार आहे, बाजारपेठा जोडणार आहे आणि एका नव्या, आत्मनिर्भर आणि तेजस्वी महाराष्ट्राची पायाभरणी करणार आहे. काही संकुचित वृत्तीचे लोक याला काँक्रीटचे जंगल म्हणतील, पण आम्ही याला विकासाची गंगा म्हणतो! जी गंगा विदर्भ आणि मराठवाड्याच्या शतकानुशतके तहानलेल्या, विकासापासून वंचित राहिलेल्या भूमीतून खळाळत वाहणार आहे आणि तिला पश्चिम महाराष्ट्राच्या समृद्धीच्या सागराला नेऊन मिळवणार आहे. हा शक्तीपीठ महामार्ग म्हणजे केवळ वाहतुकीची एक नवी सोय नाही, तर ती महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, आध्यात्मिक आणि आर्थिक पुनरुत्थानाची तळपती भाग्यरेषा आहे.
१.१ प्रकल्पाची ओळख आणि व्याप्ती
महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळाच्या (MSRDC) सक्षम नेतृत्वाखाली, हा तब्बल ८०२ किलोमीटर लांबीचा, सहा पदरी नियंत्रित-प्रवेश महामार्ग महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वात भव्य आणि महत्त्वाकांक्षी पायाभूत सुविधा प्रकल्प ठरणार आहे. लांबीच्या बाबतीत तो ७०१ किलोमीटरच्या समृद्धी महामार्गालाही मागे टाकेल, जे या प्रकल्पाची विशालता दर्शवते. हा महामार्ग विदर्भातील वर्धा जिल्ह्यातील ऐतिहासिक पवनार येथून सुरू होऊन थेट महाराष्ट्राच्या दक्षिण टोकाला, गोव्याच्या सीमेवरील पत्रादेवी येथे पूर्ण होईल. या एकाच मार्गाने महाराष्ट्राचे तीनही प्रमुख भौगोलिक आणि सांस्कृतिक विभाग - विदर्भ, मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्र - प्रथमच एका सरळ, वेगवान आणि अखंड धाग्याने जोडले जाणार आहेत.
या प्रकल्पाची भव्यता केवळ त्याच्या लांबीत नाही, तर त्याच्या ध्येयात आहे. समृद्धी महामार्गाने राज्याची राजकीय राजधानी (मुंबई) आणि उपराजधानी (नागपूर) यांना जोडण्याचे ऐतिहासिक कार्य केले. आता शक्तीपीठ महामार्ग हा विकासाचा परीघ अधिक व्यापक करत आहे. तो केवळ दोन शहरांना जोडत नाही, तर तो राज्याच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिकदृष्ट्या भिन्न असलेल्या परंतु तितक्याच महत्त्वाच्या प्रदेशांना विकासाच्या मुख्य प्रवाहात आणत आहे. हा केवळ सत्ताकेंद्रांना जोडण्याचा प्रकल्प नाही, तर राज्याच्या परिघावर असलेल्या भागांना सक्षम करण्याचा एक धोरणात्मक प्रयत्न आहे.
१.२ तांत्रिक तपशील आणि अंमलबजावणी
या महाप्रकल्पाचा अंदाजित खर्च ₹८३,६०० कोटी ते ₹८६,३०० कोटींच्या घरात आहे, जो त्याच्या भव्यतेची आणि गुणवत्तेची साक्ष देतो. हा प्रकल्प 'अभियांत्रिकी, खरेदी आणि बांधकाम' (Engineering, Procurement, and Construction - EPC) या आधुनिक मॉडेलवर राबवला जाणार आहे.6 या मॉडेलमुळे प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीत प्रचंड वेग येतो, खर्चावर नियंत्रण राहते आणि पारदर्शकता जपली जाते, ज्यामुळे जुन्या काळातील रखडलेल्या प्रकल्पांसारखी याची अवस्था होणार नाही, याची खात्री बाळगता येते.
या महामार्गाचे सर्वात मोठे फलित म्हणजे वेळेची बचत. आज नागपूरहून गोव्याला पोहोचण्यासाठी १८ ते २० तासांचा खडतर प्रवास करावा लागतो. हा महामार्ग पूर्ण झाल्यावर हेच अंतर केवळ ७ ते ८ तासांत कापता येईल. वाहनांसाठी ताशी १२० किलोमीटरची कमाल वेग मर्यादा प्रस्तावित असल्याने, हा केवळ रस्ता नसेल, तर ती एक 'विकासवाहिनी' असेल. विशेष म्हणजे, हा महामार्ग वर्धा येथे समृद्धी महामार्गाला जोडला जाणार असल्याने, महाराष्ट्रात द्रुतगती मार्गांचे एक असे जाळे निर्माण होईल, जे अभूतपूर्व असेल. यामुळे मध्य भारतातील माल थेट गोव्याच्या बंदरात आणि तिथून आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत पोहोचू शकेल.
२.१ शक्तीच्या जागरणाची केंद्रे: शक्तीपीठे
या महामार्गाचे 'शक्तीपीठ' हे नावच त्याचे आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित करते. हे केवळ एक नाव नाही, तर ते महाराष्ट्राच्या हजारो वर्षांच्या श्रद्धा परंपरेला दिलेले वंदन आहे. हा मार्ग म्हणजे केवळ सिमेंट-काँक्रीटचा पट्टा नसून, तो आदिशक्तीच्या विविध रूपांना जोडणारा भक्तीचा सेतू आहे. हा मार्ग महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठांपैकी तीन प्रमुख पीठांना आणि इतर अनेक तीर्थक्षेत्रांना एका माळेत ओवणार आहे.2
श्री महालक्ष्मी, कोल्हापूर: करवीर निवासिनी अंबाबाई, जी भक्तांना केवळ ऐहिक इच्छापूर्तीचा आशीर्वाद देत नाही, तर मोक्षाचा मार्गही दाखवते. या मंदिराचा इतिहास अत्यंत प्राचीन असून, त्याचे बांधकाम चालुक्य काळात सुमारे इ.स. ७०० मध्ये झाल्याचे मानले जाते.11 त्यानंतर शिलाहार, यादव आणि मराठा राजांनी या मंदिराचा वेळोवेळी जीर्णोद्धार आणि विस्तार केला. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे देवीची मूर्ती पश्चिमाभिमुख आहे आणि वर्षातून दोनदा 'किरणोत्सवा'च्या वेळी मावळत्या सूर्याची किरणे थेट देवीच्या मूर्तीवर पडतात, हा एक अद्भुत सोहळा असतो.11 हा महामार्ग या जागृत देवस्थानाला थेट विदर्भ आणि मराठवाड्याशी जोडेल, ज्यामुळे भाविकांचा प्रवास सुकर होईल.
श्री तुळजाभवानी, तुळजापूर: ही केवळ एक देवी नाही, तर ती हिंदवी स्वराज्याची प्रेरणाशक्ती आहे. याच आई भवानीने छत्रपती शिवाजी महाराजांना दृष्टांत देऊन, भवानी तलवार देऊन स्वराज्याच्या स्थापनेसाठी आशीर्वाद दिला होता, ही केवळ आख्यायिका नसून महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा तो अविभाज्य गाभा आहे.13 १२व्या शतकातील हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट नमुना असलेले हे मंदिर, लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.15 या महामार्गामुळे आता देशाच्या कानाकोपऱ्यातून येणाऱ्या शिवभक्तांना आणि देवीभक्तांना तुळजापूरला पोहोचणे अत्यंत सोपे होईल.
श्री रेणुकामाता, माहूर: भगवान परशुरामांची माता आणि एक महत्त्वाचे शक्तीपीठ म्हणून माहूरची ओळख आहे. या स्थानाचा उल्लेख देवी भागवत आणि इतर अनेक प्राचीन पुराणांमध्ये आढळतो.16 नांदेड जिल्ह्यातील हे तीर्थक्षेत्र आतापर्यंत काहीसे दुर्गम मानले जात होते. शक्तीपीठ महामार्ग या स्थानाला विकासाच्या मुख्य प्रवाहात आणेल आणि देशभरातील भाविकांसाठी या आदिशक्तीच्या दर्शनाचा मार्ग खुला करेल.16
या तीन प्रमुख शक्तीपीठांव्यतिरिक्त, हा मार्ग महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक नकाशावरील इतर अनेक महत्त्वाच्या केंद्रांना जोडणार आहे. यामध्ये हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा नागनाथ आणि बीड जिल्ह्यातील परळी वैजनाथ या दोन ज्योतिर्लिंगांचा समावेश आहे. तसेच, महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत असलेल्या पंढरपूरच्या विठुरायाचे दर्शन घेऊन पुढे जाणे, गाणगापूर, नरसोबाची वाडी, अक्कलकोट यांसारख्या दत्तक्षेत्रांना भेट देणे, हे सर्व या एकाच महामार्गामुळे शक्य होणार आहे. एकूण १८ पेक्षा जास्त प्रमुख तीर्थक्षेत्रे या मार्गामुळे जोडली जाणार आहेत, ज्यामुळे हा 'भक्तीमार्ग' ठरणार आहे.7
२.२ पौराणिक आणि ऐतिहासिक संदर्भ
शक्तीपीठांची निर्मिती ही केवळ दगड-विटांमधून झालेली नाही, तर त्यामागे एक सर्वश्रुत ऐतिहासिक मान्यता आहे. पिता दक्षाच्या यज्ञात अपमानित झालेल्या सतीने आत्मदहन केल्यानंतर, भगवान शंकराने तिचे पार्थिव घेऊन जे विनाशक तांडव सुरू केले, ते थांबवण्यासाठी भगवान विष्णूंनी आपल्या सुदर्शन चक्राने सतीच्या देहाचे तुकडे केले. हे तुकडे पृथ्वीवर जिथे जिथे पडले, तिथे शक्तीपीठे निर्माण झाली. ही कथा देवी भागवत, कालिका पुराण यांसारख्या अनेक पुराणांमध्ये वर्णिली आहे.20 शक्तीपीठ महामार्ग म्हणजे त्या पौराणिक भूगोलाला आधुनिक युगात पुन्हा जिवंत करण्याचा एक भव्य प्रयत्न आहे. तो त्या पवित्र स्थळांना पुन्हा एकदा एकमेकांशी जोडत आहे, जिथे आदिशक्तीचा अंश वास करतो.
ही केवळ धार्मिक परंपरा नाही, तर तिला एक ऐतिहासिक आणि सामाजिक सातत्यही आहे. महाराष्ट्राला 'संतांची भूमी' म्हटले जाते. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, एकनाथ, गोरा कुंभार यांसारख्या अगणित संतांनी आपल्या अभंगांतून आणि कीर्तनांतून संपूर्ण महाराष्ट्र केवळ आध्यात्मिकदृष्ट्याच नव्हे, तर सामाजिकदृष्ट्याही जोडला होता.21 त्यांची 'वारी'ची परंपरा ही केवळ एक धार्मिक यात्रा नव्हती, तर ती महाराष्ट्राच्या विविध भागांतील लोकांना एकत्र आणणारी एक सामाजिक चळवळ होती. शक्तीपीठ महामार्ग हा त्या महान संत परंपरेचाच एक आधुनिक भौतिक अविष्कार आहे. तो वारकऱ्यांच्या पालखी मार्गाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची आणि वेगाची जोड देत आहे. यामुळे या महामार्गाला केवळ 'शक्तीपीठ महामार्ग' नाही, तर 'आधुनिक ज्ञानोबा-तुकोबा मार्ग' म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. हा मार्ग अमूर्त आध्यात्मिक नकाशाला मूर्त, वेगवान कॉरिडॉरमध्ये रूपांतरित करत आहे.
३: विकासाची गंगा - विदर्भ, मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्राचे परिवर्तन
शक्तीपीठ महामार्ग हा केवळ दोन शहरांना जोडणारा रस्ता नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या तीन भिन्न आर्थिक आणि सामाजिक पार्श्वभूमी असलेल्या प्रदेशांमध्ये विकासाची गंगा घेऊन जाणारी भाग्यरेषा आहे. विदर्भाची औद्योगिक क्षमता, मराठवाड्याची कृषी-अर्थव्यवस्था आणि पश्चिम महाराष्ट्राची प्रगत बाजारपेठ यांना एकत्र आणून हा महामार्ग एकात्मिक विकासाचे एक नवे मॉडेल सादर करणार आहे.
३.१ विदर्भाची नवी पहाट
आतापर्यंत विदर्भ विकासाच्या बाबतीत काहीसा मागे राहिला होता. समृद्धी महामार्गाने मुंबईशी थेट संपर्क प्रस्थापित करून एक मोठी दरी सांधली, पण विदर्भाला दक्षिणेकडील बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडणारा दुवा उपलब्ध नव्हता. शक्तीपीठ महामार्ग ही उणीव भरून काढणार आहे.1 वर्धा, यवतमाळ यांसारख्या विदर्भातील जिल्ह्यांना आता थेट गोव्याच्या बंदरापर्यंत आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या संपन्न बाजारपेठांपर्यंत पोहोचण्याचा एक जलद आणि सुरक्षित मार्ग मिळेल. याचा सर्वात मोठा फायदा विदर्भातील शेतकऱ्यांना होणार आहे. विदर्भातील जगात प्रसिद्ध असलेली संत्री, कापूस, सोयाबीन आणि इतर कृषी उत्पादने आता काही तासांत थेट निर्यातीसाठी गोव्याच्या बंदरावर पोहोचू शकतील.22 यामुळे वाहतुकीचा खर्च कमी होईल, माल खराब होण्याचे प्रमाण घटेल आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे दलालांची साखळी तोडून शेतकऱ्यांच्या हातात चार पैसे जास्त पडतील. यामुळे विदर्भाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत एक नवी क्रांती येईल आणि हीच खऱ्या अर्थाने विदर्भासाठी नवी पहाट असेल.
३.२ मराठवाड्याचे पुनरुत्थान
मराठवाडा हा नेहमीच अविकसित, दुष्काळग्रस्त आणि विकासाच्या बाबतीत दुर्लक्षित राहिलेला प्रदेश आहे. पण आता परिस्थिती बदलणार आहे. शक्तीपीठ महामार्ग मराठवाड्याच्या हृदयामधून, म्हणजेच हिंगोली, नांदेड, परभणी, बीड, लातूर, धाराशिव या जिल्ह्यांमधून जाणार आहे.1 हा केवळ एक रस्ता नसेल, तर तो मराठवाड्याच्या पुनरुत्थानाचा मार्ग असेल.
समृद्धी महामार्गाच्या यशस्वी प्रयोगातून शिकून, या महामार्गालगतही ठिकठिकाणी 'कृषी समृद्धी केंद्रे' (Agro-based industrial nodes) विकसित केली जाणार आहेत.22 या केंद्रांमध्ये अन्नप्रक्रिया उद्योग, शीतगृहे (Cold Storages), गोदामे आणि कृषी-आधारित उद्योगांचे जाळे निर्माण केले जाईल.24 यामुळे मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांच्या मालाला स्थानिक पातळीवरच प्रक्रिया करून चांगली किंमत मिळेल. डाळी, तेलबिया, फळे यांवर आधारित उद्योगांना मोठी चालना मिळेल. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, यामुळे स्थानिक तरुणांना शेतीबाह्य रोजगाराच्या प्रचंड संधी उपलब्ध होतील आणि पोटासाठी मुंबई-पुण्याकडे होणारे स्थलांतर थांबण्यास मदत होईल.24 समृद्धी महामार्गामुळे लगतच्या भागांतील जमिनींच्या किमतीत ३ ते ५ पटीने वाढ झाली, लॉजिस्टिक्स आणि वेअरहाउसिंगचे मोठे जाळे उभे राहिले आणि औद्योगिक गुंतवणूक आकर्षित झाली.25 शक्तीपीठ महामार्गामुळे मराठवाड्यातही अशाच प्रकारच्या आर्थिक परिवर्तनाची नांदी होणार आहे, यात शंका नाही.
३.३ पश्चिम महाराष्ट्राची नवी झेप
पश्चिम महाराष्ट्र हा तुलनेने आधीच प्रगत आणि समृद्ध मानला जातो. मग या महामार्गाचा त्यांना काय फायदा? असा प्रश्न काही जण विचारू शकतात. पण विकास ही कधीही न थांबणारी प्रक्रिया आहे. सोलापूर, सांगली, कोल्हापूर यांसारखे पश्चिम महाराष्ट्रातील जिल्हे या महामार्गामुळे राज्याच्या इतर भागांशी, विशेषतः मध्य भारताशी अधिक घट्टपणे जोडले जातील.1
पश्चिम महाराष्ट्रातील साखर कारखाने, वस्त्रोद्योग, अभियांत्रिकी उद्योग आणि इतर उत्पादन क्षेत्राला आपली उत्पादने थेट मध्य भारताच्या बाजारपेठेत पोहोचवण्यासाठी एक अत्यंत जलद आणि कमी खर्चाचा मार्ग उपलब्ध होईल.22 सध्या मुंबई-पुण्याच्या वाहतूक कोंडीत अडकून जो वेळ आणि पैसा वाया जातो, तो वाचेल. यामुळे येथील उद्योगांची स्पर्धात्मकता वाढेल आणि ते नव्या बाजारपेठा काबीज करू शकतील. थोडक्यात, हा महामार्ग पश्चिम महाराष्ट्राच्या विकासाच्या इंजिनाला एक नवी 'बूस्टर' गती देईल.
३.४ एकात्मिक विकासाचे मॉडेल: पर्यटन, उद्योग आणि रोजगार
धार्मिक पर्यटनातून अर्थक्रांती: केवळ तीर्थक्षेत्रे जोडून हा महामार्ग थांबणार नाही, तर तो 'श्रद्धेचे रूपांतर समृद्धीत' करणार आहे. उत्तर प्रदेशातील काशी विश्वनाथ कॉरिडॉर आणि अयोध्या राम मंदिर यांसारख्या प्रकल्पांमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला कशी प्रचंड चालना मिळाली, हे संपूर्ण देशाने पाहिले आहे.27 काशीमध्ये पर्यटकांची संख्या २० पटींनी वाढली आणि पर्यटन-संबंधित व्यवसायांच्या उत्पन्नात ६५% पर्यंत वाढ झाली.29 शक्तीपीठ महामार्गामुळे महाराष्ट्रातील कोल्हापूर, तुळजापूर, पंढरपूर, माहूर यांसारख्या तीर्थक्षेत्रांवर येणाऱ्या भाविकांची आणि पर्यटकांची संख्या अनेक पटींनी वाढेल. याचा थेट फायदा तेथील हॉटेल, वाहतूक, पूजा-साहित्य विक्रेते, स्थानिक कलाकुसरीच्या वस्तू बनवणारे आणि छोट्या-मोठ्या व्यवसायांना होईल, ज्यामुळे एक मोठी आर्थिक क्रांती घडेल.30
रोजगार निर्मिती: भारतमाला परियोजनेच्या पहिल्या टप्प्यातून देशभरात १४.२ कोटी मनुष्य-दिवस इतका प्रचंड रोजगार निर्माण होण्याचा अंदाज आहे.31 शक्तीपीठ महामार्गासारख्या भव्य प्रकल्पामुळे बांधकाम काळात कुशल आणि अकुशल कामगारांसाठी मोठ्या प्रमाणात प्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होईल. पण खरा फायदा प्रकल्प पूर्ण झाल्यावर होईल. पर्यटन, लॉजिस्टिक्स, कृषी-प्रक्रिया उद्योग आणि सेवा क्षेत्रात निर्माण होणाऱ्या अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या संधी लाखो तरुणांचे आयुष्य बदलून टाकतील.24
४: राष्ट्रनिर्माणातील अडथळे आणि त्यावर मात
प्रत्येक मोठ्या आणि चांगल्या कार्याला विरोध हा ठरलेलाच असतो. इतिहासाची पाने चाळली तर दिसेल की, जेव्हा जेव्हा राष्ट्रहिताचा एखादा मोठा प्रकल्प उभा राहतो, तेव्हा तेव्हा काही विघ्नसंतोषी लोक शेतकऱ्यांच्या किंवा पर्यावरणाच्या नावाखाली त्याला खीळ घालण्याचा प्रयत्न करतात. शक्तीपीठ महामार्गाच्या बाबतीतही वेगळे काही घडत नाहीये. पण सत्य आणि विकास यांचाच अंतिम विजय होतो, हाही इतिहासाचाच दाखला आहे.
४.१ शेतकरी बांधवांचा विश्वास आणि भूसंपादनाचे आव्हान
विकासाची गाडी सुसाट धावू लागली की काही लोकांच्या पोटात हमखास दुखू लागते. शेतकऱ्यांच्या खांद्यावर बंदूक ठेवून स्वतःचा राजकीय स्वार्थ साधणाऱ्यांची महाराष्ट्रात वानवा नाही.3 शक्तीपीठ महामार्गाच्या भूसंपादनाला होणारा विरोध हा याच प्रवृत्तीचे द्योतक आहे. वस्तुस्थिती अशी आहे की, या भव्य प्रकल्पासाठी सुमारे ८,६१५ हेक्टर जमीन संपादित करावी लागणार आहे, ज्यापैकी ८,१४९ हेक्टर जमीन खाजगी मालकीची आहे.33 पश्चिम महाराष्ट्रातील कोल्हापूर, सांगली यांसारख्या जिल्ह्यांमध्ये याला अधिक विरोध होत आहे, कारण येथील जमीन अत्यंत सुपीक, बागायती आणि शेतकऱ्यांच्या जीवनाचा आधार आहे.10 त्यांची चिंता स्वाभाविक आहे, पण त्यावर उपाय विरोधात नाही, तर संवादात आणि योग्य मोबदल्यात आहे.
आणि सरकारने नेमके तेच केले आहे. राज्याचे नेतृत्व, मग ते मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस असोत वा एकनाथ शिंदे, यांनी वारंवार हेच आश्वासन दिले आहे की, शेतकऱ्यांच्या संमतीशिवाय एक इंचही जमीन घेतली जाणार नाही.10 शेतकऱ्यांशी संवाद साधून, त्यांना विश्वासात घेऊनच हा प्रकल्प पुढे नेला जाईल. आणि मोबदल्याची तरतूद तर अशी आहे की, शेतकऱ्यांचे नुकसान होण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. समृद्धी महामार्गाच्या वेळी यशस्वी ठरलेली 'थेट खरेदी योजना' (Direct Purchase Scheme) येथेही राबवली जाणार आहे. या योजनेनुसार, जमिनीच्या सरकारी रेडी रेकनर दराच्या तब्बल पाचपट मोबदला थेट शेतकऱ्यांच्या खात्यात जमा होतो.36 हा मोबदला इतका आकर्षक आहे की, समृद्धी महामार्गासाठी ९०% पेक्षा जास्त भूसंपादन याच योजनेतून झाले. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी कोणत्याही अपप्रचाराला बळी न पडता, विकासाच्या या प्रवाहात सामील झाले पाहिजे.
या विरोधामागे केवळ शेतकऱ्यांची चिंता नाही, तर महाराष्ट्राच्या अंतर्गत आर्थिक विविधतेचे प्रतिबिंब आहे. जी मोबदला योजना विदर्भ आणि मराठवाड्यात यशस्वी झाली, तिला पश्चिम महाराष्ट्राच्या बागायती आणि छोट्या जमीनधारणेच्या पट्ट्यात विरोधाला सामोरे जावे लागत आहे. याचे कारण म्हणजे येथील जमिनीची असलेली प्रचंड किंमत आणि त्यावर अवलंबून असलेली नगदी पिकांची अर्थव्यवस्था.34 विरोधक या गुंतागुंतीच्या आर्थिक वास्तवाला 'सरकार विरुद्ध शेतकरी' अशा सोप्या राजकीय समीकरणात बसवून आपली पोळी भाजून घेत आहेत.3 सरकारपुढील आव्हान केवळ चांगला मोबदला देणे हे नाही, तर या महामार्गामुळे या प्रदेशाला दीर्घकाळात कसा फायदा होईल, नवीन बाजारपेठा आणि कृषी-प्रक्रिया उद्योगांमुळे त्यांचे उत्पन्न कसे वाढेल, हे पटवून देण्याचे आहे.
४.२ पर्यावरण आणि प्रगतीचा सुवर्णमध्य
दुसरा मुद्दा नेहमीप्रमाणे पर्यावरणाचा. हा महामार्ग पश्चिम घाटाच्या काही संवेदनशील भागातून जात असल्याने काही पर्यावरणवाद्यांनी धोक्याची घंटा वाजवली आहे.5 त्यांचे म्हणणे आम्ही ऐकून घेतले पाहिजे, पण त्यांच्या भीतीमुळे विकासाचा गळा घोटता कामा नये. पर्यावरणाचे रक्षण झालेच पाहिजे, याबद्दल दुमत असण्याचे कारण नाही. पण पर्यावरणाच्या नावाखाली प्रगतीलाच सुरुंग लावणे हा एक प्रकारचा देशद्रोहच आहे!
सरकारने यावर अत्यंत संतुलित भूमिका घेतली आहे. या महामार्गाला एक 'हरित महामार्ग' (Green Corridor) म्हणून विकसित करण्याचा संकल्प सोडण्यात आला आहे.1 याचा अर्थ, रस्त्याच्या दुतर्फा लाखो देशी आणि पर्यावरणपूरक झाडे लावली जातील.26 वन्यजीवांच्या नैसर्गिक भ्रमणमार्गांना (Wildlife Corridors) धक्का लागू नये, यासाठी त्यांच्या मार्गांवर आवश्यकतेनुसार अंडरपास, ओव्हरपास आणि इतर संरक्षक उपाययोजना केल्या जातील. समृद्धी महामार्गावर अशा उपाययोजना यशस्वीपणे राबवण्यात आल्या आहेत आणि वन्यजीवांचा वावर सुरक्षित राहिला आहे.38 केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC) आणि महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव मंडळ यांच्या सर्व शिफारशींचे आणि नियमांचे काटेकोरपणे पालन करूनच प्रकल्पाचे काम पुढे जाईल.41 प्रगती आणि प्रकृती यांच्यात समतोल साधणे शक्य आहे आणि तेच या प्रकल्पाचे अंतिम ध्येय आहे.
४.३ विकासाला खीळ घालणारे राजकारण
प्रत्येक राष्ट्र उभारणीच्या कार्यात काही शक्ती अडथळा आणण्यासाठीच जन्माला आलेल्या असतात. शक्तीपीठ महामार्गाच्या बाबतीतही विरोधी पक्षांनी आणि काही स्वयंघोषित शेतकरी नेत्यांनी केवळ राजकीय स्वार्थासाठी विरोधाचे राजकारण सुरू केले आहे.9 'सामना'सारख्या वृत्तपत्रातून या प्रकल्पाला 'शेतकऱ्यांच्या थडग्यावर बांधलेला रस्ता' अशी विकृत उपमा देणे, हे केवळ निराधार आरोप नाहीत, तर ते महाराष्ट्राच्या प्रगतीच्या स्वप्नात मिठाचा खडा टाकण्याचा प्रयत्न आहे.3
विरोधकांचा एक हास्यास्पद मुद्दा असा की, नागपूर-रत्नागिरी महामार्ग आधीच अस्तित्वात असताना या नवीन महामार्गाची काय गरज आहे?.10 अरे पण, तो जुना, दोन पदरी, खड्ड्यांनी भरलेला, गावोगावी थांबत जाणारा मार्ग आणि हा सहा पदरी, नियंत्रित-प्रवेश असलेला, ताशी १२० किलोमीटर वेगाने धावणारा द्रुतगती मार्ग यांची तुलना तरी होऊ शकते का? ही तर बैलगाडी आणि बुलेट ट्रेनची तुलना करण्यासारखे आहे! ज्यांना विकासाचा वेगच समजत नाही, त्यांना अशा महामार्गांचे महत्त्व कसे कळणार? विधानसभेत शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येवर चर्चा करण्याची मागणी करायची आणि त्याच श्वासात शेतकऱ्यांच्या जीवनात समृद्धी आणणाऱ्या प्रकल्पाला विरोध करायचा, हा दुटप्पीपणा महाराष्ट्र ओळखून आहे.
भारतमाला परियोजनेंतर्गत एक महत्त्वाचे पाऊल
शक्तीपीठ महामार्ग हा केवळ महाराष्ट्र राज्याचा एक प्रकल्प नाही, तर तो केंद्र सरकारच्या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी 'भारतमाला परियोजने'चा एक अविभाज्य आणि महत्त्वपूर्ण घटक आहे.46 भारतमाला परियोजनेचे विराट उद्दिष्ट हे देशातील ५५० पेक्षा जास्त जिल्ह्यांना किमान ४-पदरी महामार्गांनी जोडणे, देशातील मालवाहतुकीचा ८०% भार राष्ट्रीय महामार्गांवर आणणे, लॉजिस्टिक खर्च कमी करून भारतीय मालाला आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत स्पर्धाक्षम बनवणे आणि आर्थिक कॉरिडॉरचे जाळे विणणे हे आहे.46 शक्तीपीठ महामार्ग या सर्व उद्दिष्टांना थेट हातभार लावणारा प्रकल्प आहे.
या महामार्गाचा भारतमालामध्ये समावेश झाल्याने त्याचे महत्त्व अनेक पटींनी वाढते. याचा अर्थ, हा प्रकल्प केवळ राज्याच्या इच्छाशक्तीवर अवलंबून नाही, तर त्याला केंद्राचे भक्कम आर्थिक आणि राजकीय पाठबळ आहे. यामुळे राज्य पातळीवरील विरोधाला किंवा आर्थिक अडचणींना न जुमानता हा प्रकल्प पूर्णत्वास जाण्याची शक्यता अधिक आहे. हेच या प्रकल्पाचे सर्वात मोठे सामर्थ्य आहे. हा महामार्ग म्हणजे महाराष्ट्राच्या विकासाला देशाच्या विकासाच्या महायज्ञात जोडणारी एक समिधा आहे.
५.२ आत्मनिर्भर महाराष्ट्राची निर्मिती
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी म्हटल्याप्रमाणे, हा महामार्ग महाराष्ट्राच्या अर्थव्यवस्थेसाठी एक 'गेम-चेंजर' ठरेल.10 तो केवळ एक वाहतुकीचा मार्ग न राहता, तो एक 'विकास कॉरिडॉर' (Development Corridor) बनेल. याच्या दोन्ही बाजूंना नवीन उद्योग, कृषी-प्रक्रिया केंद्रे, लॉजिस्टिक पार्क, पर्यटन सुविधा आणि नवीन शहरे विकसित होतील.
यामुळे राज्याच्या विविध भागांतील आर्थिक विषमता कमी होऊन एका संतुलित विकासाला चालना मिळेल.24 विदर्भ आणि मराठवाड्यातील तरुणांना रोजगारासाठी आणि प्रगतीसाठी आपल्याच भागात संधी उपलब्ध होतील, ज्यामुळे मुंबई-पुण्यासारख्या शहरांवरील ताण कमी होईल आणि स्थलांतराची समस्या नियंत्रणात येईल.24 हा महामार्ग महाराष्ट्राला खऱ्या अर्थाने आत्मनिर्भर बनवेल.
५.३ श्रद्धा, शक्ती आणि समृद्धीचा त्रिवेणी संगम
शक्तीपीठ महामार्ग हा केवळ एक पायाभूत सुविधा प्रकल्प नाही. तो भारताच्या नव्या युगाचे प्रतीक आहे, जिथे विकास हा संस्कृती आणि श्रद्धेचा आदर करतो, किंबहुना त्यांना सोबत घेऊनच पुढे जातो. तो महाराष्ट्राच्या तीन महान शक्तीपीठांना जोडतो, म्हणून तो 'श्रद्धेचा' मार्ग आहे. तो राज्याच्या तीन प्रमुख विभागांना एकत्र आणून महाराष्ट्राची आर्थिक आणि सामाजिक 'शक्ती' वाढवतो. आणि तो शेतकरी, उद्योजक आणि तरुणांच्या जीवनात 'समृद्धी' आणणार आहे.
म्हणूनच, हा महामार्ग म्हणजे श्रद्धा, शक्ती आणि समृद्धी यांचा त्रिवेणी संगम आहे. हा मार्ग महाराष्ट्राच्या कोट्यवधी जनतेच्या आकांक्षांचा मार्ग आहे. हा मार्ग आहे नव्या, बलशाली आणि आत्मनिर्भर भारताचा.
साभार : वायुवेग
हा महामार्ग भविष्यासाठी वरदान ठरणार आहे. म्हणून हा प्रकल्प झाला पाहिजे. पण शेतकऱ्यांना योग्य मोबदला मिळायला हवा.
शिवाजी नागोराव कोणापुरे
09 Jul 2025 06:21
मला या मार्गाची गरज वाटत नाही नागपूर यवतमाळ नांदेड लातूर सोलापूर सांगली असा भव्य रोड आताच झाला आहे यावर ट्राफिक खूप कमी आहे म्हणजे आणखी लाखो वाहने रोज जाऊ शकतात असा रोड असताना या शक्ती पिठाची गरज वाटत नाही,गरज वाटली तर पुन्हा हा रस्ता चौपदरी करता येईल पण नवीन रोड करू नये आज तरी गरज वाटत नाही,पुढील पिढीला वाटले तर ते करतील ,आज ज्यांच्या शेती जात आहेत त्याच्या पिढ्या न पिढ्या उपाशी राहण्याची पण भीती आहे शासनाने गरज नसताना हा रोड करू नये वाटतेl
Pralhad panchal
08 Jul 2025 21:05
महाराष्ट्राच्याच नाही तर देशाच्या सुद्धा विकासाला खूप मोठी चालना मिळेल हा मार्ग होणे आवश्यक आहे.
विलास दासराव काळे देशमुख
08 Jul 2025 19:16
