चैत्र शुद्ध प्रतिपदा हा दिवस भारतीय कालगणनेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. महाराष्ट्रात या दिवसाला “गुढीपाडवा” म्हणून साजरा करण्याची परंपरा आहे, आणि हा सण केवळ नववर्षाचा प्रारंभ म्हणून मर्यादित नसून तो इतिहास, परंपरा, विजय आणि सांस्कृतिक अस्मिता यांच्या संगमातून घडलेला एक जिवंत उत्सव आहे. गुढी उभारण्याची परंपरा ही धार्मिक प्रतीकात्मकतेपलीकडे जाऊन एका ऐतिहासिक स्मरणाची, एका विजयाची आणि एका नव्या युगाच्या प्रारंभाची साक्ष देते. या गुढीच्या उभारणीमागे केवळ श्रद्धा नाही, तर सातवाहन साम्राज्याच्या वैभवाची, शालिवाहन शक कालगणनेच्या प्रारंभाची आणि गोदावरीच्या काठावर घडलेल्या इतिहासाची एक सशक्त पार्श्वभूमी आहे.
भारतीय कालगणनेच्या परंपरेत विक्रम संवत, शक संवत, कलियुग संवत अशा विविध कालमानांचा उल्लेख आढळतो. यांपैकी शक संवत हा इ.स. ७८ पासून सुरू होणारा एक महत्त्वाचा कालखंड आहे. आजही भारताच्या अधिकृत राष्ट्रीय पंचांगात शक संवताचा वापर केला जातो. तथापि, या शक संवताच्या प्रारंभाविषयी विद्वानांमध्ये मतभेद आहेत. काही इतिहासकारांच्या मते हा संवत शकांनीच सुरू केला, तर काहींच्या मते तो शालिवाहन नावाच्या राजाने सुरू केला. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेत मात्र हा संवत “शालिवाहन शक” म्हणून ओळखला जातो आणि त्याचा संबंध सातवाहन साम्राज्याशी जोडला जातो. “शालिवाहन” हा शब्द “सातवाहन” या शब्दाचेच अपभ्रंश रूप असल्याचे अनेक भाषाशास्त्रज्ञ मानतात. त्यामुळेच गुढीपाडवा हा सण सातवाहनांच्या विजयाशी आणि या कालगणनेच्या प्रारंभाशी निगडित मानला जातो.
सातवाहन साम्राज्याचा उदय मौर्य साम्राज्याच्या अस्तानंतर दख्खनच्या पठारावर निर्माण झालेल्या राजकीय पोकळीतून झाला. सिमुक हा या घराण्याचा संस्थापक मानला जातो. पुढे सातकर्णी, गौतमीपुत्र सातकर्णी, वासिष्ठीपुत्र पुलुमावी आणि हाल यांसारख्या राजांनी या साम्राज्याचा विस्तार आणि वैभव वृद्धिंगत केले. सातवाहनांनी जवळपास चारशे वर्षे दख्खनच्या विस्तीर्ण भूभागावर राज्य केले. या काळात त्यांनी स्थिर प्रशासन, समृद्ध अर्थव्यवस्था, व्यापारी विस्तार आणि सांस्कृतिक समन्वय साधला. त्यामुळे सातवाहन साम्राज्याला प्राचीन महाराष्ट्राच्या इतिहासात एक मूलभूत स्थान प्राप्त झाले.
गौतमीपुत्र सातकर्णी हा सातवाहन घराण्यातील सर्वात पराक्रमी राजा मानला जातो. नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील शिलालेखात त्याचे वर्णन “सकानां यवनानां पल्हवानां च निसूदनः” असे केले आहे. याचा अर्थ तो शक, यवन आणि पल्हव यांचा पराभव करणारा होता. नहपान या शक क्षत्रपाचा पराभव करून त्याने महाराष्ट्रातील परकीय सत्तेचा अंत केला. या विजयामुळे सातवाहन साम्राज्याला पुन्हा प्रतिष्ठा प्राप्त झाली. लोकपरंपरेनुसार हा विजय चैत्र शुद्ध प्रतिपदेच्या दिवशी झाला, आणि म्हणूनच या दिवसाचे रूपांतर गुढीपाडव्यात झाले, असे मानले जाते. गुढी ही विजयध्वजाचे प्रतीक आहे, आणि त्यामुळे हा सण त्या ऐतिहासिक विजयाची स्मृती म्हणून साजरा केला जातो.
या ऐतिहासिक विजयाची छाया प्राकृत साहित्यातही स्पष्टपणे दिसून येते. जैन ग्रंथ “प्रबंधकोश” यामध्ये उद्धृत केलेली एक गाथा सातवाहन साम्राज्याच्या आत्मविश्वासाची साक्ष देते, “सच्चं भण गोदावरि ! पुव्वसमुद्देण साहिआ संती । सालाहणकुलसरिसं जइ ते कूले कुलं अस्थि ? ॥” या गाथेत सातवाहन राजा गोदावरी नदीला उद्देशून विचारतो की, “हे गोदावरी, तू ज्या पूर्व समुद्राला मिळतेस, त्या समुद्राची शपथ घेऊन मला सत्य सांग, तुझ्या तीरावर आमच्या सातवाहन कुळासारखे महान कुळ दुसरे कोणते आहे का?” हा प्रश्न म्हणजे एका साम्राज्याच्या आत्मविश्वासाचा आणि सार्वभौमत्वाचा प्रखर उच्चार आहे.
गोदावरी नदीला साक्ष मानण्यामागे अत्यंत महत्त्वाचा भौगोलिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ आहे. गोदावरी ही दक्षिण भारतातील सर्वात मोठ्या नद्यांपैकी एक असून तिला “दक्षिण गंगा” असेही म्हटले जाते. सातवाहनांची राजधानी प्रतिष्ठान (आजचे पैठण) ही गोदावरीच्या काठी वसलेली होती. या नदीच्या खोऱ्यातूनच सातवाहन साम्राज्याचा विस्तार झाला होता. त्यामुळे गोदावरीने त्या साम्राज्याचा उदय, उत्कर्ष आणि वैभव प्रत्यक्ष पाहिले होते. म्हणूनच राजाने तिलाच साक्ष ठेवून हा प्रश्न विचारला. हा प्रश्न म्हणजे केवळ काव्यात्मक अभिव्यक्ती नसून तो एका राजकीय वास्तवाची घोषणा आहे.
सातवाहन साम्राज्याचे आर्थिक जीवन अत्यंत समृद्ध होते. त्यांनी रोमन साम्राज्याशी व्यापार प्रस्थापित केला होता. “Periplus of the Erythraean Sea” या ग्रीक ग्रंथात पैठण (Paithana) आणि तगर (Tagara) यांचा उल्लेख प्रमुख व्यापारी केंद्र म्हणून केला आहे. पैठणहून ओनिक्स रत्ने, तर तगरहून कापड आणि वस्त्रे निर्यात केली जात होती. या वस्तू पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरांमार्गे रोमन साम्राज्याकडे पाठवल्या जात. महाराष्ट्रात सापडलेल्या रोमन नाण्यांवरून या व्यापाराची साक्ष मिळते. या व्यापारामुळे सातवाहन काळात आर्थिक भरभराट झाली आणि नागरी जीवनाचा विकास झाला.
पैठण हे शहर सातवाहन साम्राज्याचे केंद्र होते. गोदावरीच्या काठी वसलेले हे शहर प्राचीन काळापासून सतत वस्ती असलेले आहे. येथे सापडलेले नाणी, मातीची भांडी, दागिने आणि मणी हे त्या काळातील समृद्धीचे पुरावे आहेत. ग्रीक आणि रोमन ग्रंथांमध्येही पैठणचा उल्लेख आढळतो. या शहराने व्यापार, धर्म आणि संस्कृती यांचा संगम साधला.
पैठणमधील “तीर्थस्तंभ” किंवा विजयस्तंभ हा स्थानिक परंपरेत अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. जरी सध्याचा स्तंभ यादवकालीन मानला जात असला, तरी त्याचा संबंध सातवाहन विजयाशी जोडला जातो. या स्तंभाची रचना त्रिभुवनात्मक आहे आणि त्यावरील शिल्पकला प्राचीन स्थापत्यकलेच्या उत्कर्षाची साक्ष देते. या स्तंभाकडे पाहताना इतिहासाचा एक जिवंत अनुभव येतो.
सांस्कृतिक आणि भाषिक दृष्टिकोनातून पाहिले असता सातवाहन काळ हा अत्यंत महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्री प्राकृत ही त्या काळातील लोकभाषा होती आणि पुढे याच भाषेतून मराठीचा विकास झाला. सातवाहन राजा हाल याने “गाथा सप्तशती” हा प्राकृत काव्यसंग्रह संपादित करून भारतीय साहित्याला एक अमूल्य देणगी दिली. सातशे गाथांचा हा संग्रह तत्कालीन समाजजीवनाचा आरसा आहे. यात ग्रामीण जीवन, स्त्री-पुरुषांचे नाते, प्रेम, विरह आणि निसर्गाचे अत्यंत जिवंत चित्रण आढळते.
राजा हाल हा केवळ कवी नव्हता, तर तो एक रसिक आणि साहित्यिक आश्रयदाता होता. त्याच्या दरबारात गुणाढ्य आणि शर्ववर्मन यांसारखे विद्वान होते. गुणाढ्याने “बृहत्कथा” हा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ रचला, तर शर्ववर्मनने “कातन्त्र” व्याकरण तयार केले. या सर्व गोष्टींमधून सातवाहन काळातील बौद्धिक आणि सांस्कृतिक समृद्धी स्पष्ट होते.
गुढीपाडवा हा सण या सर्व ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि भाषिक घटकांना एकत्र जोडतो. गुढी उभारताना आपण केवळ नववर्षाचे स्वागत करत नाही, तर सातवाहनांच्या विजयाची, शालिवाहन शकाच्या कालगणनेची आणि मराठी अस्मितेच्या उगमाची आठवण जपतो. हा सण आपल्याला आपल्या इतिहासाची जाणीव करून देतो आणि नव्या वर्षाची सुरुवात आत्मविश्वासाने करण्याची प्रेरणा देतो.
आजही गोदावरी नदी शांतपणे वाहत आहे. तिच्या प्रवाहात अनेक युगांची स्मृती दडलेली आहे. परंतु “सच्चं भण गोदावरी…” हा निनाद अजूनही तितकाच जिवंत आहे. तो आपल्याला आपल्या इतिहासाची जाणीव करून देतो आणि आपल्या परंपरेचा अभिमान बाळगण्याची प्रेरणा देतो.
गुढीपाडवा हा सण केवळ नववर्षाचा प्रारंभ नसून तो महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक स्मृतीचा, सांस्कृतिक परंपरेचा आणि स्वाभिमानाचा जिवंत उत्सव आहे. सातवाहनांच्या वैभवातून, शालिवाहन शकाच्या कालगणनेतून आणि प्राकृत साहित्यातून घडलेला हा दिवस आजही प्रत्येक मराठी मनाला उभारी देतो आणि इतिहासाच्या तेजस्वी परंपरेशी जोडतो.
लेखक : रवी सुभाषराव सातभाई,
इतिहास विभाग, ॲड. बी. डी. हंबर्डे महाविद्यालय, आष्टी
संपर्क ९८५०४८८९४३
संदर्भ:
१. राजशेखर सूरी, प्रबंधकोश (जैन साहित्य परंपरा, अंदाजे १४वे शतक).
२. मेरुतुंगाचार्य, चतुर्विंशतिप्रबंध (जैन साहित्य परंपरा, १४वे शतक).
३. हाल, गाथासप्तशती, संपा. स. आ. जोगळेकर (पुणे: महाराष्ट्र राज्य साहित्य-संस्कृती मंडळ, १९६५).
४. वा. वि. मिराशी, सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख (मुंबई: महाराष्ट्र राज्य साहित्य मंडळ, १९७९).
५. अज्ञात लेखक, एरिथ्रियन समुद्राचा पेरिप्लस, अनुवाद: विल्फ्रेड एच. स्कॉफ (लंडन: लाँगमन्स, १९१२).
६. टॉलेमी, भूगोल (Geographia), अनुवाद: एडवर्ड एल. स्टीव्हन्सन (न्यूयॉर्क: डोव्हर पब्लिकेशन्स, १९९१).
७. एच. डी. सांकलिया, भारत आणि पाकिस्तानचा प्रागैतिहासिक व प्रोटोइतिहास (पुणे: डेक्कन कॉलेज, १९६२).
८. अ. रा. कुलकर्णी व ग. ह. खरे (संपा.), महाराष्ट्राचा इतिहास: प्राचीन काळ ते इ.स. १२०० (पुणे: कॉन्टिनेंटल प्रकाशन, १९८४).
९. कृ. पां. कुलकर्णी, मराठी भाषेचा उद्गम आणि विकास (पुणे: पुणे विद्यापीठ, १९९७).
